"κάπου στην Κύπρο, στον νομό Πρεβέζης...: εισαγωγή στην ποιητική του Κώστα Μόντη", του Παντελή Βουτουρή

 

Το τελευταίο βιβλίο του νεοελληνιστή, καθηγητή Παντελή Βουτουρή φέρει τον τίτλο «κάπου στην Κύπρο, στον νομό Πρεβέζης» και όπως εξηγεί στον υπότιτλό του, πρόκειται για μια «εισαγωγή στην ποιητική του Κώστα Μόντη» (εκδόσεις Ερατώ, 2024).

 Ο τίτλος του βιβλίου είναι παρμένος από στίχο ποιήματος του ίδιου του Κώστα Μόντη:

Ανατομία της κριτικής: τέσσερα δοκίμια του Northrop Frye

Ο διάσημος Καναδός, κριτικός και θεωρητικός της λογοτεχνίας Northrop Frye (1912-1991)  προσπάθησε μέσα από το βιβλίο του "Ανατομία της κριτικής" να διαμορφώσει μια συνολική άποψη του πεδίου, της θεωρίας, των αρχών και των τεχνικών της κριτικής που προέρχονται αποκλειστικά από τη λογοτεχνία. 

Ο Frye παραβλέπει συνειδητά όλες τις συγκεκριμένες και πρακτικές επικρίσεις, προσφέροντας αντ 'αυτού κλασικά εμπνευσμένες θεωρίες τρόπων, συμβόλων, μύθων και ειδών, σε αυτό που ονομάζεται "αλληλένδετη ομάδα προτάσεων". Η λογοτεχνική προσέγγιση που πρότεινε ο Frye στην "Ανατομία της κριτικής" είχε μεγάλη επιρροή τις δεκαετίες πριν από την αποικοδομητική κριτική και άλλες εκφράσεις του μεταμοντερνισμού που εμφανίστηκαν στον αμερικανικό ακαδημαϊκό χώρο, περίπου την δεκαετία του 1980.

Μερικές ενδιαφέρουσες απόψεις του Frye μέσα από το βιβλίο:

Το παρόν και το μέλλον της Ελληνικής Λογοτεχνίας του Φανταστικού

Του Γιώργου Σωτήρχου*

«Why?»

«There's  a lot of reasons. But mainly because Govcentral is forcing different kinds of people to live next to each other. They do it because they think it's fair, that people should be treated equally. Which they should be, I'm not complaining about that. The problem is, the immigrants aren't used to other cultures.»

«But they all get on together on Earth.»

«They get on together in different arcologies; they might be on the same planet, but they're all segregated. And the people who come here to Nyvan, especially now, are the poor ones. They don't have much education so they're very set in their ways, very stubborn, and not very tolerant.»

Η Λογοτεχνία του Φανταστικού (από το αφιέρωμα στο περιοδικό Άνευ)

Του Ανδρέα Καπανδρέου*

Τα λεξικά περιγράφουν τη «φανταστική λογοτεχνία» [fantasy literature], ως τη λογοτεχνία η οποία ξεφεύγει από την πραγματικότητα και η οποία περιγράφει γεγονότα που διαδραματίζονται σε μη υπαρκτούς κόσμους (π.χ. σε άλλους γαλαξίες, στο κέντρο της Γης, σε εναλλακτικές εκδόσεις του ιστορικού κόσμου κτλ). Στην κατηγορία αυτή συμπεριλαμβάνονται τα όνειρα και τα οράματα, τα παραμύθια, η επιστημονική φαντασία κ.α., όπου συναντάμε μαγικές δυνάμεις και καταστάσεις οι οποίες θεωρούνται αδύνατες στον γνωστό κόσμο.

Κάποιοι θεωρητικοί της λογοτεχνίας[1], θέλοντας να διαχωρίσουν με περισσότερη ακρίβεια τις κατηγορίες του φανταστικού κατέληξαν στις ακόλουθες κατηγορίες: α) αυτήν που υπάγεται στη μαγική σφαίρα του θαυμαστού, β) αυτήν που περιγράφει γεγονότα τα οποία μπορούν να εξηγηθούν και οφείλονται σε ψυχολογικά αίτια και αυταπάτες, καθώς και γ) την ανεξήγητη συνάντηση των δυο πιο πάνω κατηγοριών στο φανταστικό.

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες θεωρίες είναι αυτή του φιλόσοφου Tzvetan Todorov[2], η οποία θεωρείται και ως η σημαντικότερη συνεισφορά του στη θεωρία της λογοτεχνίας. O Todorov  ορίζει το φανταστικό ως ένα γεγονός το οποίο συμβαίνει στον κόσμο μας και μοιάζει να είναι υπερφυσικό. Για το συγκεκριμένο συμβάν, υποστηρίζει, πρέπει να αποφασίσουμε κατά πόσο αυτό ήταν μια ψευδαίσθηση ή αν συνέβηκε στη πραγματικότητα. 

Αφιέρωμα στη Λογοτεχνία του Φανταστικού από το περιοδικό Λόγου, Τέχνης και Προβληματισμού «Άνευ»

Στο τεύχος 50 (Χειμώνας 2014) το κυπριακό λογοτεχνικό περιοδικό  «Άνευ»,  φιλοξενεί, μεταξύ άλλων, 16σέλιδο αφιέρωμα για τη Λογοτεχνία του Φανταστικού, την οποία είχα την τιμή να επιμεληθώ.

Συγκεκριμένα το αφιέρωμα  περιλαμβάνει δύο θεωρητικά κείμενα και τέσσερα μικρά, αλλά αντιπροσωπευτικά, διηγήματα της φανταστικής λογοτεχνίας:

• Η Λογοτεχνία του Φανταστικού ( [Εισαγωγή] – Η κατάταξη του Todorov –Ιστορική αναδρομή στην ελληνική φανταστική λογοτεχνία – Η φανταστική λογοτεχνίαστην Κύπρο), του Ανδρέα Καπανδρέου
• Το παρόν και το μέλλον της ελληνικής λογοτεχνίας του φανταστικού, του Γιώργου Σωτήρχου
• Φεγγαρόκυκλος [διήγημα], του Ντίνου Χατζηγιώργη
• Μοιραίο Λάθος [διήγημα], του Μιχάλη Νικολάου
• Ο Αφανισμός [διήγημα], του Αντώνη Κατσαρού
• Όταν η ψυχή ματώνει [διήγημα], της Αμαλίας Πικρίδου Λουκά
• Ταξίδι στον χωροχρόνο [διήγημα], του Ανδρέα Καπανδρέου

Αγαπημένε μου Ζαρατούστρα (οι επιρροές του Παλαμά από τον Νίτσε)

Αγαπημένε μου Ζαρατούστρα : Παλαμάς, Νίτσε / Παντελής Βουτουρής. Αθήνα : Εκδόσεις Καστανιώτη, 2006

Στο βιβλίο αυτό, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Κύπρου Παντελής Βουτουρής ιχνηλατεί την πνευματική σχέση του Κωστή Παλαμά με τον μεγάλο Γερμανό φιλόσοφο Φρίντριχ Νίτσε.

Το βιβλίο αποτελείται από δύο μέρη: 
1. Από τον Ζαρατούστρα στον Αδάκρυτο – 2. Οι αγωγοί των Νιστεϊκών ιδεών. Τα περιοδικά «Τέχνη» και «Διόνυσος». Στο παράρτημα παραθέτονται «Ανέκδοτες σημειώσεις του Παλαμά για τον Νίτσε».

Ο τίτλος του βιβλίου είναι εμπνευσμένος από τη μαρτυρία της κόρης του Παλαμά, Ναυσικάς, η οποία αποδεικνύει και την επιρροή που είχε ο Νίτσε στον Έλληνα ποιητή: «Ο Πατέρας αγάπησε, εθαύμαζε, εδιάβαζε τον Nitz[sche] – ήταν μια εποχή που κατήχετο ολόκληρος από τη σκέψη του και τα σημάδια αυτής [της] επιρροής θα μπορούσαμε να τα βρούμε στο Έργο του. Η ανάγνωση του Zarathustra του είχε κάνει μεγάλη εντύπωση εκείνον τον καιτό –ήμουνα μικρή- μας μιλούσε αδιάκοπα γι’ αυτό το βιβλίο και γι’ αυτό τον αποκαλούσα Zarathoustra – σε γράμματά μου εκείνης της εποχής του έγραφα: «Mon cher Zarathoustra».

Το πρώτο κείμενο Επιστημονικής Φαντασίας γράφτηκε στα ελληνικά

Αληθής ιστορία ή Αληθή διηγήματα /  Λουκιανός ο Σαμοσατεύς. [Αρχαία] Ρώμη, 2^ος αι. μ.Χ.

Ο καθηγητής του Cambridge, Justin Meggitt υποστήριξε πρόσφατα ότι το πρώτο Sci-fi κείμενο στην ιστορία έγραψε στα ελληνικά ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς, τον 2ο αιώνα μ.Χ. στη Ρώμη. (Ο Λουκιανός γεννήθηκε γύρω στο 120 μ.Χ. – και πέθανε κάπου μεταξύ 180 και 192 μ.Χ. Ήταν γεννημένος στη Συρία και ήταν ελληνομαθής).

Πρόκειται για το βιβλίο  «Αληθής ιστορία» στο οποίο ο Λουκιανός σατιρίζει τα δημοφιλή στην εποχή του ταξιδιωτικά αφηγήματα. Ουσιαστικά είναι μια παρωδία των ταξιδιωτικών μυθιστορημάτων που ήταν αγαπητά κατά τους Αυτοκρατορικούς χρόνους, ένα είδος "σατιρικής επιστημονικής φαντασίας". Αντί, όμως, οι ήρωές του να περιπλανηθούν στη Γη, ο Λουκιανός τους «εκτοξεύει» σε μακρινούς κόσμους – σε παράξενους πλανήτες και νησιά αλλά και στη Σελήνη. 

Στη μυθοπλασία του συγγραφέα η Σελήνη είναι κατοικημένη από αλλόκοτα όντα – οι γήινοι ήρωές του μάλιστα φθάνοντας εκεί εμπλέκονται σε έναν πόλεμο ανάμεσα στους στρατούς των κατοίκων της Σελήνης και των κατοίκων του Ήλιου.

Ο Tzvetan Todorov για τη Λογοτεχνία του Φανταστικού

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες σχετικά με το τι είναι η λοφοτεχνία του φανταστικού.
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες θεωρίες είναι αυτή του φιλόσοφου Tzvetan Todorov, η οποία θεωρείται και ως η σημαντικότερη συνεισφορά του στη θεωρία της λογοτεχνίας.

Ο Todorov  ορίζει το φανταστικό ως ένα γεγονός που συμβαίνει στον κόσμο μας και μοιάζει να είναι υπερφυσικό. Για το συγκεκριμένο συμβάν πρέπει να αποφασίσουμε κατά πόσο αυτό ήταν μια ψευδαίσθηση ή αν συνέβηκε στη πραγματικότητα.  (Ο Todorov χρησιμοποιεί ως παράδειγμα τον Alvaro, ένα χαρακτήρα του Jacques Cazotte από το βιβλίο «Le Diable amoureux» [Ο ερωτευμένος Διάβολος] προκειμένου να μας παρουσιάσει ένα φανταστικό γεγονός.  Στη συγκεκριμένη ιστορία ο Alvaro πρέπει να αποφασίσει κατά πόσο η γυναίκα με την οποία είναι ερωτευμένος, είναι πραγματική γυναίκα ή ο ίδιος ο Διάβολος).

Βιβλίο με επιλεγμένα ποιήματα του Βασίλη Μιχαηλίδη

Επιλεγμένα ποιήματα / Βασίλης Μιχαηλίδης; επιμ. Λευτέρης Παπάλεοντίου. Λευκωσία: Μικροφιλολογικά, 2013.

Ο φιλόλογος – ερευνητής Λευτέρης Παπαλεοντίου επιμελήθηκε της έκδοσης «Επιλεγμένα ποιήματα» του Βασίλη Μιχαηλίδη (1849-1917).

Ο επιμελητής επέλεξε να δημοσιεύσει  35 από τα ποιήματα του Βασίλη Μιχαηλίδη μερικά από τα οποία είναι γραμμένα στην κυπριακή διάλεκτο, άλλα στην νεοελληνική καθομιλουμένη της εποχής που γράφτηκαν καθώς και κάποια που χρησιμοποιούν και τις δύο διαλέκτους.

Στην πολύ ενδιαφέρουσα και μακροσκελή (62 σελ.) εισαγωγή του ο Λευτέρης Παπαλεοντίου κατατάσσει τα ποιήματά του Β. Μιχαηλίδη σε 3 κατηγορίες: α) Πατριωτικά, β) Ερωτικά και γ) Σατυρικά,  προσπαθώντας να εξηγήσει στον αναγνώστη τις συνθήκες κάτω από τις οποίες τα δημιούργησε ο ποιητής.     

Ο Μάκης Πανώριος για την Ελληνική Φανταστική Λογοτεχνία

[…] [Στη σύγχρονη Ελλάδα] η φανταστική λογοτεχνία, κατηγορούμενη απ’ τους παρωπιδικούς εστέτ, μελετητές, κριτικούς και λογοτέχνες, έμεινε έξω του νυμφώνος, σαν παραλογοτεχνία. Όλοι οι ξένοι μελετητές, ωστόσο, έχουν φυσικά διαφορετική γνώμη, αλλ’ αυτό είναι μια άλλη ιστορία. […] Η επίσημη λογοτεχνία [στην Ελλάδα] με τους φανταχτερούς εκπροσώπους της δε θα καταδεχτεί ν’ ασχοληθεί με το φανταστικό. Είναι ζήτημα κι αν το γνωρίζει. Απ’ το ύψος του εστετισμού της, της περιφρονητικής υπεροψίας της και της στενόθωρης ηθογραφικής στάνης μέσα στην οποία επιμένει να στριφογυρίζει, θεωρεί τον Βέρν «παιδικό συγγραφέα» και τον Πόε μοναδική περίπτωση, συγγραφέα με δαιμονική φαντασία, αλλά όχι παράδειγμα προς μίμηση. Το φανταστικό θεωρείται πάντα παραφιλολογία, ακόμα και σήμερα, και το μεγάλο, σπουδαίο κομμάτι της, η Επιστημονική Φαντασία, αρνητική, κι απ’ ορισμένους υστερικούς, φασιστική.

[…] Με τον όρο Φανταστική Λογοτεχνία προσδιορίζουμε ένα συγκεκριμένο είδος γραπτού λόγου. Όπως και κάθε άλλο είδος λογοτεχνίας, με όλα τα παρακλάδια του, το ίδιο και η φανταστική δεν είναι παρά η αντανάκλαση της κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας που τη γέννησε. […] Η Επιστημονική Φαντασία είναι παρακλάδι της Φανταστικής Λογοτεχνίας η οποία έφτασε σχεδόν στο σημείο να την εκτοπίσει.

Τόμος αφιερωμένος στον Διονύσιο Σολωμό

Μνήμη Διονύσιου Σολωμού: εκατόν πενήντα χρόνια από την κοίμησή του / επιμέλεια – συναγωγή κειμένων – ανθολόγηση Γιώργος Κ. Μύαρης ; συνεργασία Νίκος Ορφανίδης. Λευκωσία: Ακτή, 2007.

Ο τόμος αποτελείται από πέντε ενότητες: Α. Δοκίμια – μελέτες, Β. Λόγος για τον Διονύσιο Σολωμό, Γ. Επιδράσεις του Διονύσιου Σολωμού στους νεότερους, Δ. Ανέκδοτα κείμενα με τον τρόπο του Διονύσιου Σολωμού και Ε. Διάλογοι ποιητών με τον Διονύσιο Σολωμό.

Από το «Προλογικό» του Νίκου Ορφανίδη:

Καταθέτοντας, από μέρους της Ακτής, τον συλλογικό αυτό τόμο «Μνήμη Διονύσιου Σολωμού, εκατόν πενήντα χρόνια από την κοίμησή του», υποκλινόμαστε ακόμα μια φορά, στο ποιητικό του μεγαλείο και στη σεπτή μορφή του. Ο Διονύσιος Σολωμός κατέστη προ πολλού μορφή εθνική, παρουσία δεσπόζουσα στην μνήμη και την έκφραση και την κατάθεση του Γένους των Ελλήνων…

Κείμενα των Σαρλ Μπωντλαίρ [Charles Baudelaire] και Τζβετάν Τοντόροφ [Tzvetan Todorov] για τον Έντγκαρ Άλαν Πόε [Edgar Allan Poe]

Έντγκαρ Άλαν Πόε / Σαρλ Μπωντλαίρ ; Τζβετάν Τοντόροφ, [μετ. Αντρέας Ταρνάνας]. Αθήνα: Αιγόκερος, 1982.

Το βιβλίο περιλαμβάνει δύο κείμενα, αφιερωμένα στον Edgar Allan Poe (1809-1849)· ένα του Γάλλου ποιητή Charles Pierre Baudelaire (1821-1867) και ένα πιο σύγχρονο, του Γαλλο - Βούλγαρου φιλόσοφου Tzvetan Todorov (1939- ).

1.  "Για τον Πόε" - Τζβετάν Τοντόροφ

Αν διαβάσει κανείς για πρώτη φορά τους τρεις τόμους των διηγημάτων του Πόε που μεταφράστηκαν απ’ τον Μπωτλαίρ, τις Αλλόκοτες ιστορίες, τις Νέες αλόκοτες ιστορίες και τις Γελοίες και σοβαρές ιστορίες, δεν θα μπορέσει να μην αναταραχτεί απ’ την ακραία τους ποικιλία.

[…] Άλλοι βλέπουν μέσα στο έργο του  τη γέννηση του αστυνομικού μυθιστορήματος (Διπλή δολοφονια στην οδό Μοργκ) ή ακόμα κι αυτής της επιστημονικής φαντασίας (Ασύγκριτη περιπέτεια κάποιου Χανς Πφάαλ Ε. Τ. Το ταξίδι του Χανς Πφάαλ στη σελήνη).

Μεταξύ ψεύδους και ειρωνείας [Tra menzogna e ironia] του Umberto Eco

Μεταξύ ψεύδους και ειρωνείας / Umberto Eco (μετ. Έφη Καλλιφατίδη) Ελληνικά Γράμματα, 2000.

To «Μεταξύ ψεύδους και ειρωνείας» είναι ένα βιβλίο που ασχολείται με τη θεωρία της λογοτεχνίας. Συγκεκριμένα αποτελείται από τέσσερα δοκίμια που πραγματεύονται τη στρατηγική του ψεύδους, της μεταμφίεσης, των καταχρήσεων της γλώσσας και την ειρωνική αναστροφή αυτών των καταχρήσεων.

Μέσα από τα τέσσερα δοκίμια του Ουμπέρτο Έκο μας δίνεται η ευκαιρία να προσεγγίσουμε τη γραφή (και να διαβάσουμε αποσπάσματα από έργα) τεσσάρων σπουδαίων Ιταλών λογοτεχνών: α) Αλεσσάντρο Καλιόστρο (ή Τζιουζέπε Μπαλσάμο) - Alessandro Cagliostro, 1743-1795, β) Αλεσσάντρο Μαντσόνι - Alessandro Manzoni, 1785-1873, γ) Ακίλε Καμπανίλε - Achille Campanile, 1899-1977 και δ) Ούγκο Πρατ - Hugo Pratt, 1927-1995.

Τα τέσσερα δοκίμια: