Υπερφυσικός τρόμος στη λογοτεχνία: ένα δοκίμιο του H. P. Lovecraft

 

O Αμερικανός συγγραφέας Χ. Φ. Λάβκραφτ (H. P. Lovecraft, 1890-1937) δεν μας χάρισε μόνο τα λογοτεχνικά του έργα τα οποία τον έκαναν διάσημο, αλλά έχει συνεισφέρει και στον τομέα της κριτικής και της καταγραφής της ιστορίας της λογοτεχνίας. Το "Supernatural Horror in Literature" είναι ένα δοκίμιο 28.000 λέξεων το οποίο ερευνά την εξέλιξη και τα επιτεύγματα της μυθοπλασίας τρόμου την εποχή  της συγγραφής του (δεκαετίες του 1920 και του 1930). Το δοκίμιο γράφτηκε μεταξύ Νοεμβρίου 1925 και Μαΐου 1927, δημοσιεύτηκε αρχικά τον Αύγουστο 1927 και στη συνέχεια αναθεωρήθηκε και επεκτάθηκε κατά τη διάρκεια του 1933-1934.

Σύμφωνα με τον Λάβκραφτ «Το αρχαιότερο και ισχυρότερο συναίσθημα της ανθρωπότητας είναι ο φόβος, και το αρχαιότερο κι ισχυρότερο είδος φόβου είναι ο φόβος του αγνώστου. Ελάχιστοι ψυχολόγοι θα αμφισβητούσαν αυτά τα δεδομένα, των οποίων η παραδεδεγμένη αλήθεια εδραιώνει κατ΄ ανάγκη για πάντα τη γνησιότητα και την υψηλή θέση της ιστορίας υπερφυσικού τρόμου ως λογοτεχνική μορφή».

«Η γοητεία του υπερφυσικά μακάβριου, σύμφωνα με τον Λάβκραφτ, απευθύνεται σε περιορισμένο κοινό, επειδή απαιτεί από τον αναγνώστη έναν ορισμένο βαθμό φαντασίας και κάποια ικανότητα αποστασιοποίησης από την καθημερινή ζωή. Καθώς σχετικά λίγοι είναι αρκετά απαλλαγμένοι από την επιρροή της καθημερινής ρουτίνας ώστε να ανταποκριθούν σε ασυνήθιστα μηνύματα, οι ιστορίες για κοινότυπα συναισθήματα και συμβάντα ή για συνηθισμένες αισθητικές παραμορφώσεις αυτών των συναισθημάτων και συμβάντων, θα έχουν πάντα την πρώτη θέση στις προτιμήσεις της πλειοψηφίας – και δικαίως, ίσως, αφού τούτα τα συνηθισμένα θέματα, φυσικά, απαρτίζουν το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας».  

Αναλύοντας τα λογοτεχνικά υπερφυσικά έργα της εποχής του, καθώς και τους συγγραφείς τους, ο Λάβκραφτ  γράφει πως «όσοι πιστεύουν πραγματικά στο απόκρυφο, πιθανόν είναι λιγότερο αποτελεσματικοί από τους υλιστές στην περιγραφή του φασματικού και του φανταστικού, αφού γι’ αυτούς ο φασματικός κόσμος είναι μια τόσο οικία πραγματικότητα ώστε τείνουν να αναφέρονται σε εκείνον με λιγότερο δέος, αποστασιοποίηση και υποβλητικότητα παρά όσοι βλέπουν σε τούτο τον μυστικό κόσμο την απόλυτη και αδιανόητη παραβίαση της φυσικής τάξης»

 Τα δοκίμιο ξεκινά με τα κεφάλαια:

Η απαρχή της ιστορίας φρίκης: Μάγισσες, λυκάνθρωποι, βρικόλακες και λάμιες παρελαύναν απειλητικά από τα χείλη βάρδων και γιαγιάδων, δίχως να χρειάζονται παρά ελάχιστη ενθάρρυνση για να κάνουν το τελικό βήμα, ώστε να περάσουν το όριο που χωρίζει την προφορική αφήγηση ή το τραγούδι από το τυπικό λογοτεχνικό έργο.

Το πρώτο γοτθικό μυθιστόρημα: Ως το πρώτο γοτθικό μυθιστόρημα που άσκησε μεγάλη επιρροή στη λογοτεχνία του υπερφυσικού τρόμου, ο Λάβκραφτ θεωρεί ότι είναι το μυθιστόρημα του Άγγλου συγγραφέα Οράτιου Ουόλοπ (Horace Walpole, 1717-1797) «Το κάστρο του Οτράντο» που εκδόθηκε το 1764.

Τα υπόλοιπα κεφάλαια του βιβλίου είναι: Το αποκορύφωμα του γοτθικού μυθιστορήματος,Τα επακόλουθα της γοτθικής λογοτεχνίας, Η λογοτεχνία του υπερφυσικού στην ηπειρωτική Ευρώπη, αφιερώνει ένα κεφάλαιο στον  Έντγκαρ Άλαν Πόε, Η παράδοση του υπερφυσικού στην Αμερική, Η παράδοση του υπερφυσικού στα Βρετανικά Νησιά, ενώ ολοκληρώνει με το κεφάλαιο Οι σύγχρονοι αριστοτέχνες.

Στο τελευταίο κεφάλαιο ο Λάβκραφτ αναφέρεται στους Άρθουρ Μάχεν (Arthur Machen, 1863-1947), Άλτζερνον Μπλάκγουντ (Algernon Blackwood, 1869-1951), Λόρδο Ντάνσανι (Edward John Moreton Drax Plunkett, 18th Baron of Dunsany, 1878-1957) και Μόνταγκιου Ρόουντ Τζέιμς (M. R. James 1862-1936), παραλείποντας (από μετριοφροσύνη, ίσως) να αναφερθεί και στον εαυτό του.

Στο τέλος του βιβλίου, σαν συμπέρασμα, ο Λάβκραφτ αναφέρει ότι «όποιο μεγάλο αριστούργημα (υπερφυσικού τρόμου) και αν δημιουργηθεί στο μέλλον θα οφείλει την αποδοχή του, μάλλον στην υπέρτατη συγγραφική δεξιότητα παρά σε ένα θελκτικό θέμα».

Το δοκίμιο μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες και κυκλοφόρησε και ως βιβλίο.

Από το οπισθόφυλλο της ελληνικής έκδοσης:

Είναι ευτύχημα που ο Χ.Φ. Λάβκραφτ αποφάσισε να γράψει αυτό το δοκίμιο ιστορίας, κριτικής

και αισθητικής πάνω στη λογοτεχνία του τρόμου. Όχι μόνο γιατί μας πληροφορεί με σαφήνεια και πληρότητα για τις καταβολές, τους συγγραφείς και την εξέλιξη του λογοτεχνικού είδους, μα, κυρίως, επειδή μας υποδεικνύει εκείνους που τον επηρέασαν ή που θαύμαζε, καθώς και τις απόψεις του για ποικίλα θέματα που εμφανίζονται στις ιστορίες του. Αν και δεν αναφέρεται καθόλου στον μεγαλύτερο συγγραφέα τρόμου, τον εαυτό του, μας μιλάει για τη διαμόρφωση της ίδιας της τέχνης του, μέσα από τη μελέτη του έργου συγγραφέων όπως ο Ουόλπολ, ο Στόουκερ, ο Ε. Άλαν Πόε, ο Μάχεν, ο Ντάνσανι, καθιστώντας έτσι πιο κατανοητές για μας τις απαράμιλλες ιστορίες του. Ο Λάβκραφτ που θαυμάζουμε βρίσκεται εδώ!

Lovecraft, H. P. Υπερφυσικός τρόμος στη λογοτεχνία / Χ. Φ. Λάβκραφτ; μετ. Γιώργος Μαρουξής; πρόλογος Μάκης Πανώριος. Αθήνα: Αίολος, 2008. [τίτλος πρωτοτύπου: Supernatural horror in literature]

Δημιουργήθηκε Ομίλος Λογοτεχνίας και Κριτικής (Ο.Λ.Κ.)

Ο Ο.Λ.Κ. (Ομίλος Λογοτεχνίας και Κριτικής) ιδρύθηκε [στη Λευκωσία] το 2019 και αποσκοπεί στην προώθηση και ενίσχυση της λογοτεχνικής δημιουργίας και της λογοτεχνικής κριτικής, με ιδιαίτερη έμφαση στην ανάδειξη των νέων δημιουργών/λογοτεχνών σε αυτούς τους τομείς. Θεωρούμε ότι η λογοτεχνία και η κριτική αποτελούν σημαίνοντα πνευματικά αγαθά, πολύτιμα για κάθε άνθρωπο της εποχής μας ειδικά, αλλά και για την κοινωνία ευρύτερα. Η λογοτεχνία πληροί μια βαθύτατη ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής για έκφραση και δημιουργία, καθώς και για νοηματοδότηση της ζωής. Μαζί με την κριτική, συνιστούν βήμα ελεύθερης σκέψης και προβληματισμού, με στόχο την πνευματική πρόοδο.

Ο Ο.Λ.Κ. στοχεύει στην περαιτέρω ανάδειξη της λογοτεχνίας και της κριτικής ως αξιών και στην προώθηση των λογοτεχνικών μεταφράσεων. Σημαντική θεωρείται από τον Όμιλό μας η γόνιμη ανταλλαγή εμπειριών και η συνεργασία με τα ομόλογα σωματεία της Κύπρου και του εξωτερικού. Μία ακόμη βασική επιδίωξη του Ο.Λ.Κ. είναι η ανάπτυξη της έρευνας με αντικείμενο τη λογοτεχνία της Κύπρου και τις σχέσεις της με την ευρύτερη νεοελληνική και την παγκόσμια.

Ανατομία της κριτικής: τέσσερα δοκίμια του Northrop Frye

Ο διάσημος Καναδός, κριτικός και θεωρητικός της λογοτεχνίας Northrop Frye (1912-1991)  προσπάθησε μέσα από το βιβλίο του "Ανατομία της κριτικής" να διαμορφώσει μια συνολική άποψη του πεδίου, της θεωρίας, των αρχών και των τεχνικών της κριτικής που προέρχονται αποκλειστικά από τη λογοτεχνία. 

Ο Frye παραβλέπει συνειδητά όλες τις συγκεκριμένες και πρακτικές επικρίσεις, προσφέροντας αντ 'αυτού κλασικά εμπνευσμένες θεωρίες τρόπων, συμβόλων, μύθων και ειδών, σε αυτό που ονομάζεται "αλληλένδετη ομάδα προτάσεων". Η λογοτεχνική προσέγγιση που πρότεινε ο Frye στην "Ανατομία της κριτικής" είχε μεγάλη επιρροή τις δεκαετίες πριν από την αποικοδομητική κριτική και άλλες εκφράσεις του μεταμοντερνισμού που εμφανίστηκαν στον αμερικανικό ακαδημαϊκό χώρο, περίπου την δεκαετία του 1980.

Μερικές ενδιαφέρουσες απόψεις του Frye μέσα από το βιβλίο:

Σαν ένα μυθιστόρημα, ένα βιβλίο για την ανάγνωση και τη λογοτεχνία

Ο Γάλλος συγγραφέας Ντανιέλ Πενάκ (Daniel Pennac, 1944- ) εξέδωσε το 1992 το βιβλίο του «Σαν ένα μυθιστόρημα» (Comme un roman) μέσα από το οποίο προσπάθησε να εξηγήσει τη στάση των παιδιών από τη νηπιακή τους ηλικία μέχρι την εφηβεία και την ενηλικίωση, απέναντι στο βιβλίο και την ανάγνωση. Είμαι σίγουρος πως αν ο συγγραφέας έβγαζε σήμερα μια αναθεωρημένη έκδοση θα συμπεριλάμβανε και αρκετές σελίδες που αφορούν τη σχέση των παιδιών με το διαδίκτυο (το οποίο δεν ήταν ευρέως διαδεδομένο όταν γραφόταν το βιβλίο), τα ηλεκτρονικά βιβλία κ.α.

Μέσα από τα κεφάλαια του βιβλίου ο Πενάκ αναλύει την γέννηση του αναγνώστη από τη νηπιακή του ηλικία («Γέννηση του αλχημιστή»), μας δίνει το δικό του δόγμα («Πρέπει να διαβάζουμε»), παροτρύνει τους γονείς και τους δασκάλους να δώσουν στα παιδιά βιβλία να διαβάσουν («Δώστε τους να διαβάσουν») και καταλήγει με τα 10 δικαιώματα του αναγνώστη  («Το τι θα διαβάσει ο κόσμος (ή: τα απαράγραπτα δικαιώματα του αναγνώστη»)).

"Τα γράμματα στη μητέρα" του Κώστα Μόντη (ανάλυση των ποιημάτων του Μόντη από τον Άντη Ροδίτη)

Τα γράμματα στη μητέρα του Κώστα Μόντη: ποίηση και ιστορία / Άντης Ροδίτης. Αθήνα: Αρμός, 2015.

“Γράμματα στη μητέρα” ονομάζονται τρείς ποιητικές συλλογές του Κώστα Μόντη: “Γράμμα στη μητέρα και άλλοι στίχοι” (1965), “Δεύτερο γράμμα στη μητέρα” (1972) και “Γράμματα στη μητέρα” (1980). Οι τρείς αυτές συλλογές είναι επηρεασμένες από τις πολιτικές εξελίξεις και την τύχη της ιδιαίτερης του πατρίδας, της Κύπρου (απεμπόληση της ένωσης με την Ελλάδα και ανακήρυξη της Κυπριακής Δημοκρατίας,  εμφύλια διαμάχη και τουρκική εισβολή).

Σε ομιλία του το 1984 για τον Κώστα Μόντη ο ποιητής Κυριάκος Χαραλαμπίδης δήλωσε: «Θ’ άξιζε αλήθεια να μπει κανένας στον πειρασμό να προσπαθήσει να κάνει μια ανάλυση αυτών των στίχων και μια αντιπαραβολή με συγκεκριμένες ιστορικές καταστάσεις».

Την προτροπή του Χαραλαμπίδη ανάλαβε να πραγματοποιήσει ο Άντης Ροδίτης, περισσότερα από τριάντα χρόνια μετά. Άλλωστε ο Ροδίτης συνηθίζει να αναμιγνύει τη λογοτεχνία με την ιστορία και την πολιτική (βλέπε και το βιβλίο του “Δέκα χιλιάδες μέλισσες”).