Όταν ο Φοίβος Σταυρίδης υπερασπίστηκε τον Παντελή Μηχανικό και μια ιστορία λογοκρισίας

 

Φοίβος Σταυρίδης - Παντελής Μηχανικός

Ο Φοίβος Σταυρίδης (1938-2012) ως άνθρωπος των γραμμάτων και του πολιτισμού, εκτιμούσε την καλή λογοτεχνία και είχε το θάρρος να υπερασπιστεί ακόμα και άτομα – λογοτέχνες με τους οποίους διαφωνούσε ιδεολογικά.

Αυτό έκανε ο Φοίβος και με τον ποιητή Παντελή Μηχανικό (1926-1979) ο οποίος δεν ανήκε στην λεγόμενη «Μακαριακή - Παράταξη» που είχε την εξουσία, μέλη της οποίας θεώρησαν τους στίχους του "εχθρικούς". (Στην πραγματικότητα ο Μηχανικός ήταν ένας αγνός πατριώτης ο οποίος, όπως ο ίδιος δήλωνε, πολιτικά δεν ανήκε πουθενά). 

Συγκεκριμένα ο Φοίβος Σταυρίδης έγραψε το 2008 στο ιστολόγιο RETALIA ET ALIA το οποίο διαχειριζόταν μέχρι τον θάνατό του:

Η τρίτη (και τελευταία) ποιητική συλλογή του Μηχανικού Κατάθεση, μας ξαναθύμισε, όταν κυκλοφόρησε το 1975, ότι υπήρχαν ακόμη στον τόπο φωνές που μπορούσαν να εκφράζουν αγωνιστικότητα πέρα από στερεότυπα συνθήματα όπως το “δεν ξεχνώ” ή αβανταδόρικες αναφορές στον Πενταδάκτυλο. Είχα παρακολουθήσει τους προβληματισμούς του ποιητή κατά την ετοιμασία του βιβλίου για το τυπογραφείο, και πήρα από τον ίδιο ένα αντίτυπο σε πρώτη μορφή (με το ποίημα “Το φονικό της Κίρκης” στη σελίδα 17) όπως επίσης ―στις 4 Δεκεμβρίου 1975― το αντίτυπο της οριστικής έκδοσης (με το ποίημα “Αγαλματοποιός” στη θέση του προηγούμενου).

Στη συνέχεια ο Σταυρίδης περιγράφει την περιπέτεια που είχε η ποιητική συλλογή «Κατάθεση» αφού ενώ αρχικά προτάθηκε από την Επιτροπή Κρατικών Βραβείων για εκδόσεις του 1975 για βράβευση ως το καλύτερο βιβλίο της χρονιάς, μετά από παρέμβαση του τότε Υπουργού Παιδείας [για την ιστορία αναφέρω ότι ήταν ο Χρυσόστομος  Σοφιανός] (ο οποίος έπρεπε να προσυπογράψει την απόφαση της Επιτροπής) θεώρησε ότι το βιβλίο περιείχε πιθανές νύξεις κατά του τότε Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Μακάριου και ότι δυνατόν να προκαλούσε αντιδράσεις από κύκλους της συμπολίτευσης. Ο Υπουργός ακύρωσε την απόφαση της Επιτροπής και ζήτησε να επαναληφθεί η διαδικασία κρίσης.

Ένα συγκλονιστικό ποίημα του Παντελή Μηχανικού

Το συγκλονιστικότερο, κατά την άποψή μου, ποίημα του Παντελή Μηχανικού (1926-1979) είναι το ποίημα “Ίτε” το οποίο δημοσιεύτηκε στην ποιητική του συλλογή “Κατάθεση” (1975).

Στο ποίημα που δημοσιεύτηκε ένα μόνο χρόνο μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, ο Παντελής Μηχανικός θίγει, μέσω ενός ευαίσθητου θέματος, αυτό του βιασμού Ελληνίδων της Κύπρου από Τούρκους στρατιώτες, τον συμβιβασμό και την οσφυοκαμψία που παρατηρεί γύρω του.

Η τουρκική εισβολή μέσα από την κυπριακή ποίηση: Παντελής Μηχανικός, Κύπρος Χρυσάνθης, Κώστας Μόντης, Κυριάκος Χαραλαμπίδης

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΣ (1926-1979)

Ο ολιγογράφος και πρόωρα χαμένος Παντελής Μηχανικός κυκλοφόρησε μόνο τρεις συλλογές ποιημάτων και μόνο μία από αυτές μετά το 1974. Η ποίηση του έχει ένταση, κυνισμό, είναι γεμάτη απογοητεύσεις και τύψεις και είναι με τρόπο συγκλονιστικό βαθύτατα σκεπτόμενη και προφητική. Στην συλλογή του «Τα Δυο Βουνά» που κυκλοφόρησε το 1963, όταν οι μέλισσες του Ονήσιλου είχαν ήδη αρχίσει να μας τσιμπούν, ο Παντελής Μηχανικός προβλέπει αναλυτικά την καταστροφή στο ποίημα του «Πήραν την πόλη». Προφητικά γράφει το 1963 για να επιβεβαιώσει απλά το 1976 με το ποίημα «Ονήσιλος». Ο Παντελής Μηχανικός βασανίστηκε πολύ σαν ποιητής και σαν άνθρωπος από αυτό το προφητικό του χάρισμα, από την γνώση του ότι στο μέτρημα με την Ιστορία μας θα είμαστε λίγοι. Από την γνώση του ότι δεν υπήρχαν οι άνθρωποι σαν τον Ριμάχο του, με αξιοπρέπεια, με πάθος, με ανιδιοτέλεια, να υπερασπιστούν ετούτα τα χώματα. ” Ποιος είναι λεβέντης σαν τον Ριμάχο; / Ποιος έχει αγάπη σαν τον Ριμάχο; / Να υπερασπίσει τούτα τα χώματα;” Φοβάται πως τέτοιοι ρουφιάνοι που είμαστε, δεν μπορούμε να πολεμήσουμε για τίποτε.

Ένα διήγημα ιστορικής φαντασίας για τον Ονήσιλο, εμπνευσμένο από το ομότιτλο ποίημα του Παντελή Μηχανικού

Στην ανθολογία «Ελληνικού Διηγήματος Ιστορικής Φαντασίας» που εξέδωσαν οι Συμπαντικές Διαδρομές (2014) με τίτλο «Θύελλα στον χρόνο», συμπεριλαμβάνεται και ένα δικό μου διήγημα.

Το διήγημα έχει τίτλο «Φοβού την εκδίκηση του Ονήσιλου» και είναι εμπνευσμένο από το ποίημα του Παντελή Μηχανικού «Ονήσιλος»*.

Η ιστορία βασίζεται: α) σε πραγματικά γεγονότα με πρωταγωνιστή, ένα ιστορικό πρόσωπο,  τον βασιλιά της Σαλαμίνας (της Κύπρου) Ονήσιλο (έζησε στα τέλη του 6ου και στις αρχές του 5ου αι. π.Χ.), αλλά και β) στη δική μου φαντασία.

Το ποίημα του Παντελή Μηχανικού (1926-1979), το οποίο αποτέλεσε έμπνευση για το διήγημα «Φοβού την εκδίκηση του Ονήσιλου»:

Δέκα χιλιάδες μέλισσες, του Άντη Ροδίτη

Δέκα χιλιάδες μέλισσες: μυθιστόρημα αληθινών γεγονότων / Άντης Ροδίτης. Αθήνα: Αρμός, 2010.

Μόλις ολοκλήρωσα την ανάγνωση του «μυθιστορήματος αληθινών γεγονότων» του Άντη Ροδίτη «Δέκα χιλιάδες μέλισσες» (εκδόσεις Αρμός, 2010). Δηλώνω ενθουσιασμένος από την σύλληψη του όλου έργου αλλά και συγκλονισμένος, συνειδητοποιώντας για ακόμα μια φορά τις λεπτομέρειες που καθόρισαν την τύχη της Κύπρου.

Το είδος του συγκεκριμένου βιβλίου είναι το αγαπημένο μου αφού συνδυάζει το μυθιστόρημα με πραγματικά (και μάλιστα τεκμηριωμένα) ιστορικά στοιχεία.

Είναι ένα βιβλίο - όπως δείχνει και το εξώφυλλο του – αποκαθήλωσης του Μακαρίου το οποίο θεωρώ ότι πρέπει να το διαβάσει ο κάθε Έλληνας της Κύπρου ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτησης.

Το βιβλίο εξιστορεί ουσιαστικά τα γεγονότα που συνδέονται με την εξορία του Αρχιεπισκόπου Μακάριου από τους βρετανούς στις Σεϋχέλλες, παραλληλίζοντάς τα με αυτά της εξορίας του Αφρικανού φίλαρχου Πρέμπε επίσης από τους βρετανούς στο ίδιο μέρος, μερικά χρόνια νωρίτερα.

Με ξένισε η, σε μερικά σημεία (αχρείαστη κατά την ταπεινή μου άποψη), χρήση της κυπριακής διαλέκτου.

*Ο τίτλος του βιβλίου είναι εμπνευσμένος από τους στίχους του ποιήματος «Ομνήσιλος» του Παντελή Μηχανικού:

Δέκα χρόνια έστελλε τις μέλισσές του ο Ονήσιλος

να μας κεντρίσουν

να μας ξυπνήσουν

να μας φέρουν ένα μήνυμα.

Δέκα χιλιάδες μέλισσες έστειλε ο Ονήσιλος

κι όλες ψοφήσανε πάνω στο παχύ μας δέρμα

χωρίς τίποτε να νιώσουμε

Απόσπασμα από το βιβλίο:

Στην Κύπρο της δεκαετίας του '70, υπό την αιγίδα του Αρχιεπισκόπου της Εκκλησίας της Κύπρου και Εθνάρχη των Κυπρίων, η επίθεση κατά της ελληνικής εθνικής συνείδησης, η κάθαρση της ελληνικής ιστορίας από τα "εθνικιστικά" της στοιχεία και η δημιουργία μιας νέας, απλά κυπριακής και στη συνέχεια παγκοσμιοποιημένης, "πολυπολιτισμικής" συνείδησης ήταν καλά προσχωρημένη. 
Η κάθοδος στην Κύπρο μιας πάνοπλης ελληνικής μεραρχίας με δύναμη πυρός σώματος στρατού, στις αρχές του 1964, με αποστολή να επιτύχει τελικά την Ένωση, αντιμετωπίστηκε με διαβολή, ψιθύρους και συκοφαντίες. Τρείς ήταν οι βασικοί άξονες: Πρώτον, αυτοί οι απατεώνες "Καλαμαράδες" (οι Έλληνες στρατιώτες) θα αποπλανούσαν με την όμορφη γλώσσα τους τις παρθένες Κυπριοπούλες, δεύτερον θα έπρεπε να μην ξεχνούν οι Κύπριοι πόσο αδύναμη ήταν οικονομικά η Ελλάς, που θα παρέσυρε μαζί της στην ίδια φτώχεια και την Κύπρο αν γινόταν η Ένωση και, τρίτον, οι υψηλόβαθμοι Κύπριοι υπάλληλοι θα έχαναν αμέσως τις θέσεις τους, αφού θα τις έπαιρναν - μόλις γινόταν η ένωση - οι "Καλαμαράδες"!
Ποιους λόγους είχε ο Μακάριος να παραβλέπει αυτή την κατάσταση; Πού απέβλεπε; Δεν μπορούσε να προβλέψει που θα κατέληγε η συνεχής αντιπαράθεση της Κύπρου με την Ελλάδα, το μόνο φυσικό σύμμαχο της Κύπρου; Πως κατέληξε να εμπιστεύεται περισσότερο τους Άγγλους, παρά τους Έλληνες; Δεν μπορούσε να ξεχωρίσει πως παρά τις οποιεσδήποτε ελληνικές αδυναμίες, η Ελλάδα είχε εξ αίματος αγάπη και ενδιαφέρον για την Κύπρο, ενώ οι Άγγλοι θα επεδίωκαν απλά και μόνο την εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους;

Οι δέκα χιλιάδες μέλισσες, είναι ένα μυθιστόρημα βασισμένο σε αδημοσίευτες επιστολές της δασκάλας αγγλικών του Μακαρίου, όταν ήταν εξόριστος στις Σευχέλλες και σε ντοκουμέντα και έγγραφα από τα αγγλικά αρχεία, που αποδεικνύουν πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η ένωση το 1964 ήταν εφικτή, αν την επιθυμούσε και αν την επιδίωκε ο Μακάριος. Αν γινόταν τότε η ένωση, που τόσο ανυπόμονα προσπάθησαν οι Αμερικανοί να επιτύχουν, φοβούμενοι τη μετατροπή της Κύπρου σε "Κούβα" της Μεσογείου, πολύ πιθανόν ούτε η δικτατορία του '67 να ακολουθούσε η εισβολή των Τούρκων το '74. Πολύ πιθανόν η σημερινή κατάσταση να μην υπήρχε καν.